ลำดับที่

หัวข้อ

อารมณ์

1.

ลมหายใจ

1

2.

อิริยาบถ

1

3.

สัมปชัญญะ

1

4.

ปฏิกูลมนสิการ

1

5.

ธาตุววัฏฐานะ

1

6.

ซากศพในลักษณะต่าง ๆ 9 อย่าง

9

7.

เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน (ทั้ง 9 อย่าง)

1

8.

จิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน (ทั้ง 16 อย่าง)

1

9.

นิวรณ์ 5

1

10

ขันธ์ 5

1

11.

อายตนะ 12

1

12

โพชฌงค์ 7

1

13.

อริยสัจจ์ 4

1

               
รวม

21

หมวดกรรมฐาน

ฐานที่ตั้งแห่งการสังเกต

(สังเกตอะไรบ้าง)

วิธีการสังเกต

(สังเกตอย่างไร)

1.

2.

3.

4.

ลมหายใจ

อิริยาบถ

สัมปชัญญะ

ปฏิกูลมนสิการ

1.

2.

3.

4.

1.

3.

-

-

ลักษณะลมหายใจเข้า

ลักษณะลมหายใจออก

การหายใจเข้านั้น สั้น/ยาว

การหายใจออกนั้น สั้น/ยาว

รู้ในอาการที่กำลัง

ยืน         2.     เดิน

นั่ง          4.     นอน

รู้ในอริยบถย่อยของ

ท่าทาง : การก้าวไป ถอยกลับ

ศีรษะ : การเหลียวซ้ายแลขวา

หน้าตา : การกิน การพูด นิ่ง

แขนขา ลำตัว : เหยียดคู้ ก้มเงย เดิน ยืน นั่ง นอน

การขับถ่าย : อุจจาระ ปัสสาวะ

ขณะใช้สอย : บาตร จีวร เครื่องนุ่งห่ม

พิจารณาร่างกายเป็นเพียงธาตุ 4 (ไม่ใช่คน/สัตว์)

อวัยวะภายนอก ผม ขน เล็ก ฟัน หนัง

อวัยวะภายใน มันสมอง หัวใจ ปอด ตับ ไต ลำไส้ ฯลฯ

น้ำที่แทรกตามอวัยวะต่าง ๆ น้ำเลือด น้ำดี น้ำหนอง ฯลฯ

      การกำหนดตาม เมื่อจิตประกอบไปด้วยสติกับสัมปชัญญะบริสุทธิ์น้อมไปกำหนดตามฐานทั้ง 4 คือ กาย เวทนา จิต และธรรม ทำให้เกิดความรู้สึกตามความเป็นจริงได้ จะต้องเข้าใจว่าการกำหนดตามนั้นต้องถือหลักว่ากำหนดตามอาการหนึ่งอาการใดในอาการทั้งหมดที่ปรากฏอยู่เสมอไปทีละอาการ มีอยู่ 3 อย่าง คือ

1.  กำหนดตามฐานที่เป็นภายใน

2.  กำหนดตามฐานที่เป็นภายนอก

3.  กำหนดเทียบกันทั้งภายในและภายนอก

      สกนธ์กายของเราเรียกว่า ภายใน  ในตัวเรานี้เรียกว่าภายใน ส่วนตัวผู้อื่นเรียกว่า ภายนอก เมื่อกำหนดฐานทั้ง 4 คือ กาย เวทนา จิต ธรรม แต่ละอย่าง ๆ ที่มีอยู่ในกายตัวเองและผู้อื่น กำหนดเทียบกันทั้งภายในและภายนอก ครั้งเมื่อกำหนดได้ 2 ลักษณะ คือ เงื่อน 2 อันนี้ได้บริสุทธิ์ดี ก็ให้เอาใจน้อมเอาฐานเหล่านั้นที่ปรากฏ ในตนและผู้อื่นมาเทียบเคียงกัน ดูจนรู้ประจักษ์แน่ชัดว่ามีความเป็นไปอย่างเดียวกัน โดยเงื่อนเหล่านี้ประชุมลงใน

หมวดกรรมฐาน

ฐานที่ตั้งแห่งการสังเกต

(สังเกตอะไรบ้าง)

วิธีการสังเกต

(สังเกตอย่างไร)

5.

6.

ธาตุววัฏฐานะ

ป่าช้า ฯ

1.

2.

3.

4.

1

2.

3. 

4.

5.

6.

 7.

พิจารณาร่างกายเป็นเพียงธาตุ 4 (ไม่ใช่คน/สัตว์)

ธาตุดิน ส่วนของร่างกายที่จับต้องได้ อวัยวะทั้งภายนอก/ภายใน ตั้งแต่ผิวหนังจนถึงกระดูก

ธาตุน้ำ ที่ช่วยยึดโยงหล่อเลี้ยงอวัยวะเหล่านั้น

ธาตุไฟ ความเย็น ความร้อนในร่างกายการเผาผลาญอาหาร

ธาตุลม ที่ทำให้ร่างกายเคลื่อนไหว โยกคลอนได้

พิจารณาการกลายสภาพของซากศพตั้งแต่เพิ่งตายใหม่ ๆ ทิ้งไว้นานจนสลายเป็นผง มี 9 ขั้นตอน

ศพที่เขียว อืด พอง น้ำหนองไหล

ศพนั้นเป็นอาหารของสัตว์ต่าง ๆ หนอน แมลง แร้ง ฯลฯ

โครงกระดูกที่ยังมีเนื้อ มีเลือด มีเอ็น

โครงกระดูกที่ไม่มี เนื้อ มีเลือด มีเอ็น

โครงกระดูกที่ไม่มีเนื้อ ไม่มีเลือด มีเอ็น

โครงกระดูกที่ไม่มีเนื้อ ไม่มีเลือด ไม่มีเอ็น

โครงกระดูกที่กระจัดกระจาย

เป็นท่อนวางเคลื่อนอยู่

ลักษณะ 3 คือ อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา อนิจจัง-ไม่เที่ยง ทุกขัง-เป็นทุกข์ อนัตตา-ไม่ใช่ตัวตน  จึงได้ชื่อว่ากำหนดเห็นทั้งภายในและภายนอกได้ นี่คือ การกำหนดตาม คือ ตามอาการและตามฐานต่าง ๆ เมื่อกำหนดตามได้แล้วก็เป็นการกำหนดที่ถูกต้องขึ้นมา  ดังนั้น การกำหนดที่ถูกต้องจะมีลักษณะ คือ

1.  มีสติกำหนดรู้ว่าสิ่งเหล่านั้นมีอยู่หรือไม่

2.  ความรู้นั้นสักแต่ว่าเป็นความรู้ อย่าไปไหวตามความรู้หรือไหวตามสิ่งใดทั้งสิ้น

3.  สติก็สักแต่ว่าเป็นสติ เป็นขณะ และทุกขณะ อย่าหลงฟั่นเฟือนตามอาการของทุกสิ่งทุกอย่าง

4.  ระวังใจมิให้อาศัยติดอยู่ในสิ่งเหล่านั้น

5.  ไม่ให้ยึดมั่น ถือมั่น ว่าทั้งหมดเป็นเรา เป็นของของเรา

      หลักธรรมทั้ง 5 ข้อนี้ เป็นหลักใหญ่และสำคัญมากสำหรับผู้เจริญตามหลักสติปัฏฐาน 4  หลักของความจริงที่จะต้องค้นคว้าให้ประจักษ์มีอยู่เพียง 3 ประการเท่านั้น คือ

หมวดกรรมฐาน

ฐานที่ตั้งแห่งการสังเกต

(สังเกตอะไรบ้าง)

วิธีการสังเกต

(สังเกตอย่างไร)

6.

ป่าช้า ฯ

8.

9.

...

โครงกระดูกที่แต่ละท่อนถูกทิ้ง

กองไว้ด้วยกันมากกว่า 1 ปี

โครงกระดูกที่ ผุ เปื่อย ป่นเป็นผง

แม้โดยอาการอย่างใด ภิกษุนั้นนำเอากายนี้เข้าไปเปรียบว่า ถึงแม้กายนี้แล
ก็มีอาการอย่างนั้นเป็นธรรมดา ไม่พ้นอาการอย่างนั้นไปได้ ดังนี้ ...

สพฺเพ  สงฺขารา  อนิจจา

สพฺเพ  สงฺขารา  ทุกฺขา

                    สพฺเพ  ธมฺมา  อนตฺตา                   

 การที่จะเกิดมีวิปัสสนาก็ตรงที่ได้เห็นว่า สังขารทั้งหมดไม่เที่ยง สังขารทั้งหมดเป็นทุกข์ ธรรมทั้งหมดเป็นอนัตตา  กิจสำคัญอย่างยิ่งของการค้นคว้าก็คือ จะต้องมีความเพียร มีสติ และมีปัญญา  จึงจะสามารถเข้าใจลักษณะ 3 ประการได้ชัดเจน

    กาย  เป็นส่วนที่จะต้องถูกค้นคว้าก่อนฐานใด ๆ ทั้งสิ้น เพราะเป็นส่วนที่หยาบ ปกปิดส่วนละเอียดเอาไว้ มีสติดูกายเพื่อจะให้เห็นว่าความไม่เที่ยงนั้นอยู่ที่กาย เมื่อความไม่เที่ยงเกิดขึ้นก็เกิดความทุกข์อยู่ที่กาย และกายของเราตั้งแต่ศีรษะจรดปลายเท้า นับตั้งแต่อวัยวะภายนอกและอวัยวะภายในไม่อยู่ภายใต้การบังคับบัญชาของใครทั้งสิ้น ในหัวข้อคำว่า “กาย” ตัวเดียวก็มี อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา คือ ความไม่เที่ยง เป็นทุกข์ และบังคับบัญชาไม่ได้ สักแต่ว่าเกิดขึ้นตามกรรมชรูปจากเหตุปัจจัยเดิม เราไม่มีทางเดินแห่งการพ้นทุกข์จึงมีการเกิด การเกิดต้องมีรูปกาย

      พึงกำหนดใจ ไม่มีเรา ไม่มีของของเรา เพราะในที่สุดก็ถูกทำลายไป

หมวดกรรมฐาน

ฐานที่ตั้งแห่งการสังเกต

(สังเกตอะไรบ้าง)

วิธีการสังเกต

(สังเกตอย่างไร)

7.

ความรู้สึก (เวทนา)

1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

สังเกตความรู้สึกที่เกิดกับร่างกายมี 9 ความรู้สึก คือ

สุขเวทนา (ความพอใจ)

สุขเวทนา มีอามิส (อาศัยกามคุณอารมณ์)

สุขเวทนา ไม่มีอามิส (การสละกามคุณได้)

ทุกขเวทนา (ความบีบคั้งดิ้นรน)

ทุกขเวทนา ที่มีอามิส (อาศัยกามคุณอารมณ์)

ทุกขเวทนา ไม่มีอามิส (เสียใจที่สละกามคุณไม่ได้)

อทุกขมสุขเวทนา (ไม่สุขไม่ทุกข์)

อทุกขมสุขเวทนา มีอามิส (อาศัยกามคุณ)